Grotesk

Krekt ferskynd: Brekizers fan de foarútgong fan Philippus Breuker

Jo kinne amper tefolle beklamje al hoe’t yn de njoggentjinde ieu it artistyk oplibjen fan de Fryske taal ôfhong fan in pear tige tawijde auteurs. De negative hâlding foar uteringen yn it Frysk oer parearren hja mei Frysktalich proaza, orale en skreaune poëzij, lieten en toaniel en yn it algemien mei it oanmoedigjen fan it opnij libjen fan de artistike kreativiteit yn alle sjenres dy’t in echo wiene fan de Fryske taal en de doarpskultuer. Under dy tawijde auteurs, dy’t it Frysk ‘ûntdutsen’ as literêre taal, binne de net publisearjende en dus folslein fergetten Skearnegoutumer boer Auke Ykema, de allyksa fergetten doarpsdokter J.H. Regenbogen en de allang net mear lêzen notaris Sjirk van der Burg.

Dizze trije sintrale figueren yn lêsselskip Vriendenkring brochten op winterjûnútfieringen wurken nei foaren dy’t de lêsselskipleden fan harren ferwachten. Dat wie fermeits; mar der wie “ferlet fan publyk fermeits op nivo. [En] der wie ek noch wat oars. It wie mei dy selskippen in saak fan de foarútstribjende liberale boargerij, dêr’t de ortodoksy net oan dielnaam.” Dat betsjutte dat der romte wie foar nije etysk-religieuze fisys op frijheid en foar in posityf minskbyld, al gie dat, te sjen oan hoe’t Ykema him ta de harker rjochtet, stadich: “Safolle lykwol is wier, as ik dy minsken dêr ûnder my de iene of oare tiid ris te nei kaam, hja my handich om myn sosjale tinkbylden yn ’e kas prakkesearje soene.”

Ykema makke meast gelegenheidswurk. Der is neist, hoe kin it ek oars, ynfloed fan Waling Dykstra, oansluting by de sjenres dy’t yn de twadde helte fan de njoggentjinde ieu populêr wiene. Der binne grappige rymstikken, net om’t de Fryske taal foar neat oars doge soe as plat fermeits, mar om’t humor oan de groep dy’t net de macht hat—lês: net de tsjerkelju—fermogen jout om ûnbesprekbere tsjinstridigens yn maatskiplike posysjes besprekber te meitsjen. Dat docht Ykema; typearjend foar him is dat er altyd sosjale dialooch of dialektyk besprekt, it hannelet hieltyd oer konfliktearjende sjenswizen. Yn ’e anekdoaten, folksferhalen en wat gothic-eftich mystearjes libje planteit eksoatsyke en fantastyske figueren dy’t, sa konkludearret Breuker, tsjinje om it ûnsisbere, transendinte op it aljemint te bringen: “It is mar skyn wat der bart en sein wurdt, mar krekt troch dy skyn wurdt wat dúdlik makke dat oars ferburgen bliuwt.” De foardrachten fan Vriendenkring binne te sjen, seit Breuker, as ynwijing yn it ferburgene: dat it Fryske folk erfgenamt wie fan in grut ferline.

Van der Burg brûkt historisearjend proaza. Syn ferhalen spylje earder, se litte de folkskultuer sjen en wylst Ykema docht as hie er it sels meimakke, presintearret Van der Burg syn ferhaal as in autentyk feit. Mar it ferline wurdt bewarre yn it ûnthâld, dat de betsjutting derfan is altyd subjektyf. Dêrtroch jouwe Van der Burg likegoed as Ykema en Regenbogen ynterpretaasjepatroanen om it ferline mei te behanneljen, estetyske eleminten en normative faktoaren, lykas Regenbogen docht yn syn briljant filosofysk ferslach fan in “Fûgeljûn” yn it doarpskafee. Sa is de betsjutting fan it ferline de praksis fan it libben hjoed: it mytyske is ek altyd it hjoeddeiske.

Dêrfoaroer is der de lytse minske. “Elke ezel hat in rjocht op my,” sa ferdigenet, yn in imazjinêre reis fan Ykema, de ierde him foar syn minne funksjonearjen. Mar opfallend, no noch en doedestiids yn it kwadraat, is it leauwe yn de oanberne goedens fan it minskdom, symbolisearre yn de fantasije fan de nostalgy en yn it berymde folkslibben mei de natuerlike minske. “Lykas de bernejierren ús faak ferkwikje, as de gedachten en fielingen derút yn ús opwâlje, sa is it ek goed,” skriuwt Regenbogen, “dat it folkslibben, as it net ferskromfelje sil, ris fernijd wurdt en wer ris begetten wurdt út de ivige boarne fan it ferline.”